Καταβλητικά αγωνίσματα

Από τα τρία μαχητικά αγωνίσματα της αρχαίας Ελλάδας, το παγκράτιο, την πυγμή και την πάλη, τα δύο πρώτα είχαν και τον χαρακτηρισμό «καταβλητικά». Τον ίδιο χαρακτηρισμό είχε και η πάλη αλλά μόνο ως προς τον αγώνα εδάφους, την αλίνδυση. Ήταν σαν αυτό που ονομάζουμε σήμερα πάλη υποταγής.

Στα καταβλητικά αγωνίσματα, για να τελειώσει ένας αγώνας, έπρεπε ο ένας από τους δύο μαχητές, ή να εγκαταλείψει ή να μην μπορεί να συνεχίσει. 

Στην πρώτη περίπτωση αυτό πρακτικά σήμαινε ότι θα δεχόταν την ήττα και θα το δήλωνε "απαγορεύοντας". Θα σήκωνε το χέρι με το ένα ή τα δύο δάκτυλα τεντωμένα. Στην περίπτωση αυτή ο αγώνας σταματούσε αμέσως. Η παραδοχή της ήττας θα μπορούσε να οφειλόταν στην υπερβολική κόπωση ή σε τραυματισμούς.  

Στην δεύτερη περίπτωση δεν υπήρχε καμία δήλωση, ο μαχητής δεν ήταν σε θέση να συνεχίσει. Ήταν αναίσθητος ή εντελώς εξουθενωμένος ή νεκρός.

Οι Σπαρτιάτες δεν συμμετείχαν στα καταβλητικά αγωνίσματα των Πανελλήνιων αγώνων. Αυτό γιατί δεν υπήρχε σαν επιλογή σε έναν Σπαρτιάτη η επιλογή της "απαγόρευσης", της παραδοχής της ήττας.

 Δεν τους επιτρεπόταν να εγκαταλείψουν. Οι νόμοι τους έλεγαν πως έπρεπε ή να νικήσουν ή να πεθάνουν. 

Το γεγονός είναι πάντως, πως δεν ήθελαν να δείξουν αδυναμία μπροστά στους άλλους Έλληνες, γιατί οι Σπαρτιάτες οργάνωναν στην Σπάρτη αγώνες και πυγμαχίας και παγκρατίου.

Βασιλιάς Φίλιππος: ενημέρωση κατά σειρά σημαντικότητας

Οι αθλητικοί αγώνες στην Αρχαία Ελλάδα δεν ήσαν μόνο μια αθλητική εκδήλωση, όπως γίνεται σήμερα. Ειδικά στους μεγάλους Πανελλήνιους Αγώνες, Ολύμπια, Ίσθμια, Πύθια και Νέμεα το θρησκευτικό στοιχείο ήταν πολύ έντονο. Οι εκδηλώσεις συνέθεταν όλη την Ελληνική θέαση του κόσμου. Οι αθλητές αγωνίζονταν για να τιμήσουν τους θεούς, να γίνουν ημίθεοι. Η δόξα που κατακτούσαν ήταν ότι μεγαλύτερο μπορούσε να αγγίξει ένας θνητός. Τα Ολύμπια ήταν η μέγιστη δοκιμασία και η νίκη σε αυτά, δόξαζε για πάντα τους νικητές και την πόλη  - κράτος που ήταν πολίτες της.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Φίλιππου, του πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Όπως αναφέρει ο Πλούταρχος, μία μέρα επρόκειτο να ανακοινώσουν στον Φίλιππο "τρία ευτυχή γεγονότα". Η σειρά ήταν με βάση τη σπουδαιότητά τους:

1.  Τα άλογά του νίκησαν στην Ολυμπία (το άρμα του)
2.  Ο Στρατηγός του Παρμενίων πέτυχε μια σημαντική νίκη 
3.  Η σύζυγός του γέννησε τον διάδοχο που περίμενε με ανυπομονησία, τον Μέγα Αλέξανδρο

Πάθος για τη νίκη

Από τους προϊστορικούς χρόνους οι Έλληνες αγαπούσαν την διάκριση και προσπαθούσαν να πρωτεύουν. Καθένας φιλοδοξούσε να γίνει καλύτερος και να ξεπεράσει τους άλλους με τις ικανότητές του. Η άποψη σύμφωνα με την οποία κάθε άνθρωπος πρέπει να αγωνίζεται και να παλεύει για να ξεχωρίσει από τους άλλους, για να τους ξεπεράσει, εμφανίζεται σαν πεποίθηση σε όλους τους Έλληνες.

Το ευγενικό κίνητρο του να αγωνισθούν για να διακριθούν και η φιλοδοξία για την νίκη, αποτέλεσαν την βάση πολλών θεσμών των Ελληνικών Πόλεων όπως των Αθηνών, της Σπάρτης και άλλων.

Η προσωπική υπεροχή αναζητείτο από αρχαιοτάτων χρόνων και όλοι θαύμαζαν τους καλύτερους, τους εξαίρετους, τους άριστους.

Στους αθλητικούς αγώνες δεν μετρούσαν επιδόσεις, ούτε ανέφεραν ρεκόρ. Οι αγώνες διεξάγονταν για την ανάδειξη του νικητή των αγώνων, του πρώτου, του εκλεκτού.

Ο κόσμος της εποχής αυτής ρωτούσε: "ποιος είναι ο πρώτος; Ο νικητής;" 

Ποτέ δεν έκανε σύγκριση με επίδοση νικητή άλλων αγώνων. Εκτιμούσαν την νίκη και το στεφάνι της νίκης γιατί ήταν απόδειξη της ανωτερότητας.

Η νίκη των αθλητών αντανακλούσε και στην ιδιαίτερη πατρίδα τους. Οι ποιητές και οι συγγραφείς που υμνούσαν τους νικητές, δεν παρέλειπαν να αναφέρουν και να επαινέσουν την πατρίδα του αθλητή, καθώς και τον πατέρα του. Η νίκη του αθλητή στους μεγάλους αγώνες θεωρείτο και νίκη της ιδιαίτερης πατρίδας του. 

Οι τιμές που αποδίδονταν στις πόλεις είχαν ίσως σκοπό να δημιουργήσουν ένα κλίμα συναγωνισμού μεταξύ των πόλεων και να διεγείρουν το ενδιαφέρον των αρχηγών της πόλης. 

Η άμιλλα αυτή και γενικά το ιδιαίτερο ενδιαφέρον των πόλεων για την καλή εμφάνιση και τις νίκες των αθλητών τους συνέβαλε βεβαία στην διάδοση της σωματικής αγωγής και αύξησε ιδιαίτερα το ενδιαφέρον των πολιτών για την νίκη των συμπατριωτών τους. Η άσκηση έγινε συστηματική επειδή οι πόλεις χρηματοδοτούσαν τα γυμναστήρια, επέλεγαν τους πιο ικανούς προπονητές και γενικά επέβλεπαν πιο αυστηρά την συστηματική άσκηση των νέων.

Νέμεα: πως ιδρύθηκαν οι αγώνες

Τα Νέμεα είναι μαζί με τα Ολύμπια, τα Πύθια και τα Ίσθμια, ένας από τους τέσσερις ιερούς αγώνες.

Την κοιλάδα διαρρέει ο ποταμός Νεμέας, ενώ τα γύρω βουνά είναι γεμάτα σπηλιές, που έδωσαν και την αφορμή για την τοποθέτηση εκεί του άθλου του Ηρακλή με το λιοντάρι, από το οποίο ο ήρωας πήρε την λεοντή που τον συνόδευε σε όλη του τη ζωή. 

Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη εκδοχή, ο άθλος αυτός αποτέλεσε και έναν από τους ιδρυτικούς μύθους των αγώνων: ο ήρωας ίδρυσε τα Νέμεα ως ευχαριστήριο στον πατέρα του Δία, που τον βοήθησε να νικήσει το λιοντάρι

Η αρχαιότερη μυθική παράδοση για την ίδρυση των Νεμέων χρονολογείται τουλάχιστον στον 5ο π.Χ. αιώνα. Αναφορές υπάρχουν στους στίχους του Πινδάρου και του Βακχυλίδη και στην τραγωδία του Ευριπίδη Υψιπύλη. 

Σύμφωνα με αυτή, ο βασιλιάς της Νεμέας και ιερέας του Διός Λυκούργος και η γυναίκα του Ευρυδίκη απέκτησαν με πολλούς κόπους ένα γιο, τον Οφέλτη. Απευθύνθηκαν στο μαντείο των Δελφών για να μάθουν πως το παιδί τους θα γινόταν δυνατό και υγιές. Η Πυθία απάντησε πως δεν έπρεπε να ακουμπήσει στο χώμα μέχρι να μάθει να περπατά. 

Έτσι η Υψιπύλη, η τροφός του βρέφους, μία σκλάβα από τη Λήμνο,  ανέλαβε να το φροντίζει με την αυστηρή εντολή να μην το αφήσει να ακουμπήσει ποτέ στο χώμα. 

Μια μέρα όμως, καθώς η Υψιπύλη με το μωρό στην αγκαλιά περπατούσε στην εξοχή της Νεμέας, συνάντησε τους επτά βασιλείς του Άργους που πήγαιναν εναντίον της Θήβας. Αυτοί της ζήτησαν νερό και η γυναίκα για να τους δείξει την πηγή άφησε το μωρό στο έδαφος, πάνω σε φρέσκα αγριοσέληνα. Τότε ένα φίδι δάγκωσε το παιδί και προκάλεσε τον θάνατό του. 

Ένας από τους βασιλείς ήταν ο μάντης Αμφιάραος, ερμήνευσε το γεγονός ως κακό οιωνό και για τη δική τους εκστρατεία. 

Οι Αργείοι αμέσως σκότωσαν το φίδι, έθαψαν το βρέφος και ίδρυσαν προς τιμήν του τα Νέμεα. 

Αυτός ο μύθος περιέχει πολλά από τα σύμβολα που υπήρχαν στους μετέπειτα αγώνες. Είναι χαρακτηριστικό το στεφάνι των νικητών από αγριοσέληνο, τα μαύρα ενδύματα των ελλανοδικών και το ιερό άλσος με τα κυπαρίσσια που υπήρχε στο μέσον του ιερού, με δένδρα που ακόμη και σήμερα αποτελούν σύμβολο πένθους. 

Ο μύθος όμως αναδεικνύει σαφώς και το ρόλο του Άργους, αν όχι στην ίδρυση, τουλάχιστον στην ανάπτυξη της γιορτής και των αγώνων, αφού και στους δύο ιδρυτικούς μύθους οι πρωταγωνιστές, τόσο ο Ηρακλής όσο και οι Επτά επί Θήβας είναι Αργείοι. 

Το στάδιο της Νεμέας

Πύθια: η ανακοίνωση έναρξης της γιορτής

Στην Αρχαία Ελλάδα και γενικά στον Ελληνικό κόσμο, υπήρχαν εκατοντάδες αγώνες κάθε χρόνο. Από αυτούς οι τέσσερις ήταν οι ιεροί. Τα Ολύμπια, τα Πύθια, τα Νέμεα και τα Ίσθμια.

Τα Πύθια είχαν μία παραπάνω σημασία αφού  τελούνταν στους Δελφούς, τον ομφαλό της γης.

Τα Πύθια διεξάγονταν στον τρίτο χρόνο της Ολυμπιάδας, τον μήνα Βουκάτιο, δηλαδή στο τέλος του καλοκαιριού (μέσα Αυγούστου – μέσα Σεπτεμβρίου). 

Η ύπαρξη του σπουδαίου μαντείου έδινε τεράστια θρησκευτική αξία στον ιερό τόπο.

Επειδή οι Δελφοί ανήκαν στην αμφικτιονία των πόλεων - κρατών της Θεσσαλίας και της Στερεάς Ελλάδας, είχαν και μεγάλη πολιτική ισχύ.   

Η γιορτή των Πυθίων συνέπιπτε με τη φθινοπωρινή σύνοδο των αμφικτιόνων, που είχαν και την ευθύνη διεξαγωγής τους. Η προετοιμασία για τη γιορτή άρχιζε έξι μήνες πριν, οπότε από τους Δελφούς αναχωρούσαν προς διαφορετικές κατευθύνσεις οι εννέα θεωροί, πολίτες των Δελφών για να ανακοινώσουν σε όλες τις ελληνικές πόλεις, την ημερομηνία έναρξης των Πυθίων, ζητώντας από τις πόλεις να στείλουν τους αθλητές τους. Οι εννέα θεωροί αναχωρούσαν προς

1. Μικρά Ασία
2. Κυρίως Ελλάδα
3. Μακεδονία - Θράκη
4. Βόρεια Αφρική
5. Κύπρο - ακτές Συρίας - Παλαιστίνης
6. Δυτική Ελλάδα - αποικίες Αδριατικής
7. Νότια Ιταλία - Σικελία - Δυτική Μεσόγειο
8. Εύξεινο Πόντο - Κριμαία
9. Αίγυπτο

Αυτό ήταν απολύτως αναγκαίο στην αρχαιότητα, αφού δεν υπήρχε ακόμη ενιαίο ημερολόγιο και γενικά στη χρονολόγηση επικρατούσε πλήρης αταξία. 

Στις πόλεις υποδοχής, τους φιλοξενούσαν πολίτες που ονομάζονταν θεωροδόκοι, και διευκόλυναν την εκπλήρωση της αποστολής τους. 

Συγχρόνως άρχιζε και η ιερομηνία, δηλαδή η περίοδος εκεχειρίας διάρκειας ενός έτους, που δεν απέβλεπε στην προστασία του ιερού, για το οποίο φρόντιζε ο Απόλλωνας, αλλά κυρίως στην προστασία των θεωρών και των προσκυνητών, οι οποίοι έπρεπε να μετακινούνται ανεμπόδιστοι και ασφαλείς. 

Όποια πόλη δεν αποδεχόταν την ιερομηνία και εμπλεκόταν σε διαμάχες ή ληστείες, αποκλειόταν από το ιερό και κανένας πολίτης της δεν είχε το δικαίωμα να λάβει μέρος στους αγώνες ή να ζητήσει χρησμό.

Τα λάφυρα των μαχών στην Ολυμπία

Οι μάχες στην Αρχαία Ελλάδα ήταν ο κανόνας παρά η εξαίρεση. Όλες οι πόλεις είχαν εμπειρία από αυτές τις καταστάσεις, τόσο από μεταξύ τους αντιπαραθέσεις όσο και με "βάρβαρους".

Οι μεγάλοι αθλητικοί χώροι, τα στάδια, είχαν σχέση και με αυτή την κατάσταση.

Οι Έλληνες πίστευαν στους θεούς τους. Η εύνοια των θεών θεωρείτο ότι ήταν σημαντικός παράγοντας στις νίκες τους. 

Οι νίκες έφερναν όμως και τα λάφυρα. Υπήρχε η παράδοση να αφιερώνουν την δεκάτη, το 1/10 δηλαδή των λάφυρων στον θεό που πίστευαν πως τους βοήθησε να νικήσουν.

Για παράδειγμα στην Ολυμπία, τα πιο εντυπωσιακά αφιερώματα ήταν τα όπλα, που εκτίθονταν υπό μορφή τροπαίων στο στάδιο και στον υπαίθριο χώρο του ιερού, δηλαδή ξύλινους στύλους στους οποίους κρέμονταν κράνη, ασπίδες, πανοπλίες και άλλα όπλα. 

Οι νικητές ευχαριστούσαν με τον τρόπο αυτόν τον Δία που έκρινε υπέρ αυτών τη μάχη αλλά παράλληλα και διαφήμιζαν στους πολυπληθείς επισκέπτες την πολεμική τους επιτυχία. Πολλά από τα όπλα αυτά βρέθηκαν κατά την ανασκαφή των πρανών του σταδίου, ένδειξη ότι εκεί ήταν ένας προσφιλής χώρος έκθεσής τους, μπροστά στα μάτια των αγώνων. 

Ολύμπια, αγώνες προς τιμήν του Δία

Ο θεός προς τιμήν του οποίου διεξάγονταν οι αγώνες στην Ολυμπία ήταν ο Ζεύς, ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων, η προσωποποίηση της εξουσίας και της τάξης.

Ταυτόχρονα, σύμφωνα με την Ελληνική θρησκεία, ως απόλυτος κυρίαρχος, θέση που κέρδισε με δύσκολους αγώνες, αυτός έπαιρνε τις αποφάσεις που καθόριζαν τις τύχες του κόσμου. Γι’ αυτό οι Έλληνες τον απεικόνιζαν είτε ως πολεμιστή να κρατά με το υψωμένο χέρι του δόρυ ή κεραυνό, είτε ως βασιλιά να κάθεται στο θρόνο. 

Με την πρώτη μορφή μας είναι γνωστός από τα παλαιότερα αναθήματα της Ολυμπίας, ένδειξη ότι αυτή ήταν η κύρια ιδιότητά του από την αρχή του ιερού και αυτή που έδωσε την πρώτη μεγάλη ώθηση για την ανάπτυξη της λατρείας. 

Με την μορφή του κυρίαρχου των κεραυνών παριστανόταν και μέσα στο Βουλευτήριο, στο χώρο της ορκωμοσίας των αθλητών, των προπονητών και των κριτών. Εκεί, ως Όρκιος, ήταν έτοιμος, με κεραυνούς και στα δύο χέρια, να τιμωρήσει τους επίορκους, υπερασπίζοντας την υπακοή στους κανόνες και την τάξη. 

Μια άλλη απεικόνιση του Δία, κοσμούσε το μέσον του ανατολικού αετώματος του μεγάλου ναού, στο οποίο παριστανόταν ο ιδρυτικός μύθος των Ολυμπιακών αγώνων, δηλαδή η προετοιμασία της μυθικής αρματοδρομίας του Πέλοπος με τον Οινόμαο. Και εδώ ο Ζεύς, ανάμεσα στους δύο αντιμαχόμενους, είναι ο τελικός κριτής του αγώνα, όχι μόνο της συγκεκριμένης αναμέτρησης, αλλά και κάθε είδους αγώνα, πολεμικού ή ειρηνικού, πάνω στη γη.  

Η ακτινοβολία του γλυπτού, που οφειλόταν αφενός στα υλικά του και αφετέρου στη μεγάλη τέχνη του δημιουργού του, πολύ γρήγορα το έκανε τόσο διάσημο, ώστε θεωρήθηκε ως ένα από τα Επτά Θαύματα του αρχαίου κόσμου. Όσοι είχαν την τύχη να το αντικρίσουν, έμεναν μαγεμένοι. Για αυτό τον λόγο, κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, προγραμματίζονταν ειδικά ταξίδια για επίσκεψη στην Ολυμπία για να δουν αυτό το αριστούργημα. Το ταξίδι αυτό είχε κόστος και μπορούσαν να το πραγματοποιήσουν μόνο οι εύποροι και οι αριστοκράτες Ρωμαίοι. Ήταν όμως και λόγος για να παινεύονται και για να αποδείξουν έμπρακτα την καλλιέργειά και την υπεροχή τους.

Αυτές οι επισκέψεις στην Ολυμπία θα πρέπει να αποτελούν και τις πρώτες περιπτώσεις οργανωμένου τουρισμού με πολιτιστικό σκοπό, όπως θα λέγαμε σήμερα. 

Από τους αρχαίους συγγραφείς γνωρίζουμε ότι όποιος έβλεπε το άγαλμα αποκλειόταν να πεθάνει δυστυχής. Μία ακόμη απόδειξη της της δια βίου ευεργετικής επίδρασης της μεγάλης τέχνης στην ανθρώπινη ψυχή.