Νέμεα: πως ιδρύθηκαν οι αγώνες

Τα Νέμεα είναι μαζί με τα Ολύμπια, τα Πύθια και τα Ίσθμια, ένας από τους τέσσερις ιερούς αγώνες.

Την κοιλάδα διαρρέει ο ποταμός Νεμέας, ενώ τα γύρω βουνά είναι γεμάτα σπηλιές, που έδωσαν και την αφορμή για την τοποθέτηση εκεί του άθλου του Ηρακλή με το λιοντάρι, από το οποίο ο ήρωας πήρε την λεοντή που τον συνόδευε σε όλη του τη ζωή. 

Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη εκδοχή, ο άθλος αυτός αποτέλεσε και έναν από τους ιδρυτικούς μύθους των αγώνων: ο ήρωας ίδρυσε τα Νέμεα ως ευχαριστήριο στον πατέρα του Δία, που τον βοήθησε να νικήσει το λιοντάρι

Η αρχαιότερη μυθική παράδοση για την ίδρυση των Νεμέων χρονολογείται τουλάχιστον στον 5ο π.Χ. αιώνα. Αναφορές υπάρχουν στους στίχους του Πινδάρου και του Βακχυλίδη και στην τραγωδία του Ευριπίδη Υψιπύλη. 

Σύμφωνα με αυτή, ο βασιλιάς της Νεμέας και ιερέας του Διός Λυκούργος και η γυναίκα του Ευρυδίκη απέκτησαν με πολλούς κόπους ένα γιο, τον Οφέλτη. Απευθύνθηκαν στο μαντείο των Δελφών για να μάθουν πως το παιδί τους θα γινόταν δυνατό και υγιές. Η Πυθία απάντησε πως δεν έπρεπε να ακουμπήσει στο χώμα μέχρι να μάθει να περπατά. 

Έτσι η Υψιπύλη, η τροφός του βρέφους, μία σκλάβα από τη Λήμνο,  ανέλαβε να το φροντίζει με την αυστηρή εντολή να μην το αφήσει να ακουμπήσει ποτέ στο χώμα. 

Μια μέρα όμως, καθώς η Υψιπύλη με το μωρό στην αγκαλιά περπατούσε στην εξοχή της Νεμέας, συνάντησε τους επτά βασιλείς του Άργους που πήγαιναν εναντίον της Θήβας. Αυτοί της ζήτησαν νερό και η γυναίκα για να τους δείξει την πηγή άφησε το μωρό στο έδαφος, πάνω σε φρέσκα αγριοσέληνα. Τότε ένα φίδι δάγκωσε το παιδί και προκάλεσε τον θάνατό του. 

Ένας από τους βασιλείς ήταν ο μάντης Αμφιάραος, ερμήνευσε το γεγονός ως κακό οιωνό και για τη δική τους εκστρατεία. 

Οι Αργείοι αμέσως σκότωσαν το φίδι, έθαψαν το βρέφος και ίδρυσαν προς τιμήν του τα Νέμεα. 

Αυτός ο μύθος περιέχει πολλά από τα σύμβολα που υπήρχαν στους μετέπειτα αγώνες. Είναι χαρακτηριστικό το στεφάνι των νικητών από αγριοσέληνο, τα μαύρα ενδύματα των ελλανοδικών και το ιερό άλσος με τα κυπαρίσσια που υπήρχε στο μέσον του ιερού, με δένδρα που ακόμη και σήμερα αποτελούν σύμβολο πένθους. 

Ο μύθος όμως αναδεικνύει σαφώς και το ρόλο του Άργους, αν όχι στην ίδρυση, τουλάχιστον στην ανάπτυξη της γιορτής και των αγώνων, αφού και στους δύο ιδρυτικούς μύθους οι πρωταγωνιστές, τόσο ο Ηρακλής όσο και οι Επτά επί Θήβας είναι Αργείοι. 

Το στάδιο της Νεμέας

Πύθια: η ανακοίνωση έναρξης της γιορτής

Στην Αρχαία Ελλάδα και γενικά στον Ελληνικό κόσμο, υπήρχαν εκατοντάδες αγώνες κάθε χρόνο. Από αυτούς οι τέσσερις ήταν οι ιεροί. Τα Ολύμπια, τα Πύθια, τα Νέμεα και τα Ίσθμια.

Τα Πύθια είχαν μία παραπάνω σημασία αφού  τελούνταν στους Δελφούς, τον ομφαλό της γης.

Τα Πύθια διεξάγονταν στον τρίτο χρόνο της Ολυμπιάδας, τον μήνα Βουκάτιο, δηλαδή στο τέλος του καλοκαιριού (μέσα Αυγούστου – μέσα Σεπτεμβρίου). 

Η ύπαρξη του σπουδαίου μαντείου έδινε τεράστια θρησκευτική αξία στον ιερό τόπο.

Επειδή οι Δελφοί ανήκαν στην αμφικτιονία των πόλεων - κρατών της Θεσσαλίας και της Στερεάς Ελλάδας, είχαν και μεγάλη πολιτική ισχύ.   

Η γιορτή των Πυθίων συνέπιπτε με τη φθινοπωρινή σύνοδο των αμφικτιόνων, που είχαν και την ευθύνη διεξαγωγής τους. Η προετοιμασία για τη γιορτή άρχιζε έξι μήνες πριν, οπότε από τους Δελφούς αναχωρούσαν προς διαφορετικές κατευθύνσεις οι εννέα θεωροί, πολίτες των Δελφών για να ανακοινώσουν σε όλες τις ελληνικές πόλεις, την ημερομηνία έναρξης των Πυθίων, ζητώντας από τις πόλεις να στείλουν τους αθλητές τους. Οι εννέα θεωροί αναχωρούσαν προς

1. Μικρά Ασία
2. Κυρίως Ελλάδα
3. Μακεδονία - Θράκη
4. Βόρεια Αφρική
5. Κύπρο - ακτές Συρίας - Παλαιστίνης
6. Δυτική Ελλάδα - αποικίες Αδριατικής
7. Νότια Ιταλία - Σικελία - Δυτική Μεσόγειο
8. Εύξεινο Πόντο - Κριμαία
9. Αίγυπτο

Αυτό ήταν απολύτως αναγκαίο στην αρχαιότητα, αφού δεν υπήρχε ακόμη ενιαίο ημερολόγιο και γενικά στη χρονολόγηση επικρατούσε πλήρης αταξία. 

Στις πόλεις υποδοχής, τους φιλοξενούσαν πολίτες που ονομάζονταν θεωροδόκοι, και διευκόλυναν την εκπλήρωση της αποστολής τους. 

Συγχρόνως άρχιζε και η ιερομηνία, δηλαδή η περίοδος εκεχειρίας διάρκειας ενός έτους, που δεν απέβλεπε στην προστασία του ιερού, για το οποίο φρόντιζε ο Απόλλωνας, αλλά κυρίως στην προστασία των θεωρών και των προσκυνητών, οι οποίοι έπρεπε να μετακινούνται ανεμπόδιστοι και ασφαλείς. 

Όποια πόλη δεν αποδεχόταν την ιερομηνία και εμπλεκόταν σε διαμάχες ή ληστείες, αποκλειόταν από το ιερό και κανένας πολίτης της δεν είχε το δικαίωμα να λάβει μέρος στους αγώνες ή να ζητήσει χρησμό.

Τα λάφυρα των μαχών στην Ολυμπία

Οι μάχες στην Αρχαία Ελλάδα ήταν ο κανόνας παρά η εξαίρεση. Όλες οι πόλεις είχαν εμπειρία από αυτές τις καταστάσεις, τόσο από μεταξύ τους αντιπαραθέσεις όσο και με "βάρβαρους".

Οι μεγάλοι αθλητικοί χώροι, τα στάδια, είχαν σχέση και με αυτή την κατάσταση.

Οι Έλληνες πίστευαν στους θεούς τους. Η εύνοια των θεών θεωρείτο ότι ήταν σημαντικός παράγοντας στις νίκες τους. 

Οι νίκες έφερναν όμως και τα λάφυρα. Υπήρχε η παράδοση να αφιερώνουν την δεκάτη, το 1/10 δηλαδή των λάφυρων στον θεό που πίστευαν πως τους βοήθησε να νικήσουν.

Για παράδειγμα στην Ολυμπία, τα πιο εντυπωσιακά αφιερώματα ήταν τα όπλα, που εκτίθονταν υπό μορφή τροπαίων στο στάδιο και στον υπαίθριο χώρο του ιερού, δηλαδή ξύλινους στύλους στους οποίους κρέμονταν κράνη, ασπίδες, πανοπλίες και άλλα όπλα. 

Οι νικητές ευχαριστούσαν με τον τρόπο αυτόν τον Δία που έκρινε υπέρ αυτών τη μάχη αλλά παράλληλα και διαφήμιζαν στους πολυπληθείς επισκέπτες την πολεμική τους επιτυχία. Πολλά από τα όπλα αυτά βρέθηκαν κατά την ανασκαφή των πρανών του σταδίου, ένδειξη ότι εκεί ήταν ένας προσφιλής χώρος έκθεσής τους, μπροστά στα μάτια των αγώνων. 

Ολύμπια, αγώνες προς τιμήν του Δία

Ο θεός προς τιμήν του οποίου διεξάγονταν οι αγώνες στην Ολυμπία ήταν ο Ζεύς, ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων, η προσωποποίηση της εξουσίας και της τάξης.

Ταυτόχρονα, σύμφωνα με την Ελληνική θρησκεία, ως απόλυτος κυρίαρχος, θέση που κέρδισε με δύσκολους αγώνες, αυτός έπαιρνε τις αποφάσεις που καθόριζαν τις τύχες του κόσμου. Γι’ αυτό οι Έλληνες τον απεικόνιζαν είτε ως πολεμιστή να κρατά με το υψωμένο χέρι του δόρυ ή κεραυνό, είτε ως βασιλιά να κάθεται στο θρόνο. 

Με την πρώτη μορφή μας είναι γνωστός από τα παλαιότερα αναθήματα της Ολυμπίας, ένδειξη ότι αυτή ήταν η κύρια ιδιότητά του από την αρχή του ιερού και αυτή που έδωσε την πρώτη μεγάλη ώθηση για την ανάπτυξη της λατρείας. 

Με την μορφή του κυρίαρχου των κεραυνών παριστανόταν και μέσα στο Βουλευτήριο, στο χώρο της ορκωμοσίας των αθλητών, των προπονητών και των κριτών. Εκεί, ως Όρκιος, ήταν έτοιμος, με κεραυνούς και στα δύο χέρια, να τιμωρήσει τους επίορκους, υπερασπίζοντας την υπακοή στους κανόνες και την τάξη. 

Μια άλλη απεικόνιση του Δία, κοσμούσε το μέσον του ανατολικού αετώματος του μεγάλου ναού, στο οποίο παριστανόταν ο ιδρυτικός μύθος των Ολυμπιακών αγώνων, δηλαδή η προετοιμασία της μυθικής αρματοδρομίας του Πέλοπος με τον Οινόμαο. Και εδώ ο Ζεύς, ανάμεσα στους δύο αντιμαχόμενους, είναι ο τελικός κριτής του αγώνα, όχι μόνο της συγκεκριμένης αναμέτρησης, αλλά και κάθε είδους αγώνα, πολεμικού ή ειρηνικού, πάνω στη γη.  

Η ακτινοβολία του γλυπτού, που οφειλόταν αφενός στα υλικά του και αφετέρου στη μεγάλη τέχνη του δημιουργού του, πολύ γρήγορα το έκανε τόσο διάσημο, ώστε θεωρήθηκε ως ένα από τα Επτά Θαύματα του αρχαίου κόσμου. Όσοι είχαν την τύχη να το αντικρίσουν, έμεναν μαγεμένοι. Για αυτό τον λόγο, κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, προγραμματίζονταν ειδικά ταξίδια για επίσκεψη στην Ολυμπία για να δουν αυτό το αριστούργημα. Το ταξίδι αυτό είχε κόστος και μπορούσαν να το πραγματοποιήσουν μόνο οι εύποροι και οι αριστοκράτες Ρωμαίοι. Ήταν όμως και λόγος για να παινεύονται και για να αποδείξουν έμπρακτα την καλλιέργειά και την υπεροχή τους.

Αυτές οι επισκέψεις στην Ολυμπία θα πρέπει να αποτελούν και τις πρώτες περιπτώσεις οργανωμένου τουρισμού με πολιτιστικό σκοπό, όπως θα λέγαμε σήμερα. 

Από τους αρχαίους συγγραφείς γνωρίζουμε ότι όποιος έβλεπε το άγαλμα αποκλειόταν να πεθάνει δυστυχής. Μία ακόμη απόδειξη της της δια βίου ευεργετικής επίδρασης της μεγάλης τέχνης στην ανθρώπινη ψυχή.